Naar aanleiding van bezoeken aan de werkplekken van de dames van Bouwhuis en Journée, die zoals bekend schilderingen in Groninger kerken restaureren, heb ik het boek De hemel van de paus, verschenen in 2003, weer eens gelezen. De schrijver Ross King verhaalt hoe Michelangelo van 1508 tot 1512 in opdracht van paus Julius ll de Sixtijnse kapel verfraaide met fresco’s. Hij vertelt uitgebreid over de werkzaamheden: het bouwen van steigers, het pleisteren, het gebruik van ongebluste kalk*, over verfpigmenten en de ingewikkelde frescotechniek. Maar ook de politieke situatie van destijds wordt belicht, evenals de toenmalige misstanden en misbruiken in de Rooms Katholieke kerk, waar zedeloosheid en een uitbundige levensstijl gewoon waren geworden onder de hoge geestelijkheid. Erasmus laakte het oorlogszuchtig optreden van paus Julius en Maarten Luther had grote bezwaren tegen zijn aflaathandel. Savonarola had eerder de overdadige luxe, het zondigen tegen het celibaat en het bedrijven van simonie (het verhandelen van geestelijke goederen en ambten) gelaakt. Michelangelo schilderde, zoals de paus waarschijnlijk had bevolen, taferelen uit het oude testament en Ross King laat zien dat de schilder vaak een vrij eigenzinnige kijk had op de Bijbelverhalen, anders dan de oude schriftgeleerden en theologen hadden.   

De Zondeval en de Verdrijving uit het paradijs in het gewelf van de Sixtijnse Kapel door Michelangelo

In Genesis 2 had God de Heer gezegd “van alle bomen in de tuin mag je eten, maar niet van de boom van de kennis van goed en kwaad; wanneer je daarvan eet, zul je onherroepelijk sterven”. In Genesis 3:6 staat “Ze (Eva) plukte een paar vruchten (van de boom van de kennis) en at ervan. Ze gaf ook wat aan haar man die bij haar was, en ook hij at ervan.” King schrijft: “Deze passage werd door de kerk -net als door de oude Hebreeërs- gebruikt ter rechtvaardiging van de ondergeschikte positie van de vrouw. Michelangelo wijkt echter af van het Bijbelverhaal over de zondeval en eerdere afbeeldingen ervan. Michelangelo’s Adam is agressiever en strekt zijn arm tussen de takken uit om zelf de vrucht te plukken – een gulzig initiatief dat Eva bijna lijkt vrij te pleiten. Zij neemt onder hem op de grond een veel lomere, passieve houding in.In 1510 hingen nieuwe theorieën over Eva in de lucht. In 1509 had de Duitse theoloog Cornelius Agrippa von Nettesheim Over de adel en de superioriteit van de vrouwelijke sekse gepubliceerd, waarin hij betoogde dat het Adam, en niet Eva was verboden de vruchten van de boom der kennis te eten, zodat het de man en niet de vrouw was die door het eten zondigde; de man en niet de vrouw, die de dood deed ontstaan; allen hebben gezondigd in Adam, niet in Eva. Agippa concludeerde dat het om deze redenen onrechtvaardig was vrouwen de toegang tot openbare ambten en zelfs de prediking van het evangelie te ontzeggen. Deze liberale visie leidde er meteen toe dat hij uit Frankrijk werd verbannen.” Een man om te gedenken!

* ongebluste kalk wordt sinds kort ook weer door Bouhuis en Journée gebruikt

Reint Wobbes